Ảnh minh họa (Nguồn: xuanan.gialai.gov.vn)

Nghề chằm nón ngựa Phú Gia tại xã Xuân An có lịch sử gần 300 năm, gắn với vùng đất võ và hình ảnh đội quân Tây Sơn. Năm 2024, nghề chằm nón ngựa Phú Gia được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Hiện làng nghề có khoảng 300 hộ tham gia sản xuất, trong đó khoảng 260 hộ ở thôn Phú Gia. Một số hộ tại các thôn Xuân Quang, Xuân An, Chánh Lạc, Kiều Đông và Tường Sơn tham gia các công đoạn trong chuỗi sản xuất nón ngựa.

Đề án được triển khai trong giai đoạn 2026-2030 tại thôn Phú Gia và một phần các thôn Kiều Đông, Xuân Quang thuộc xã Xuân An, với diện tích khoảng 100 ha. Cộng đồng dân cư, nghệ nhân, hộ sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp và các tổ chức, cá nhân tham gia bảo tồn, phát huy giá trị di sản và phát triển du lịch cộng đồng.

Tỉnh xác định bảo tồn là mục tiêu cốt lõi, du lịch là động lực phát huy giá trị di sản; cộng đồng dân cư và nghệ nhân là chủ thể, gắn phát triển kinh tế, nâng cao đời sống với gìn giữ tính nguyên gốc, xác thực của nghề truyền thống.

Ảnh minh họa (Nguồn: xuanan.gialai.gov.vn)

Đến năm 2030, Gia Lai đặt mục tiêu duy trì, phát triển đội ngũ nghệ nhân; tổ chức 2-3 lớp truyền nghề mỗi năm; số hóa 100% cơ sở dữ liệu về nghề làm nón ngựa Phú Gia; phấn đấu có thêm 2-3 Nghệ nhân Ưu tú được phong tặng. Tỉnh cũng dự kiến công nhận ngày truyền thống của làng nghề, tổ chức lễ hội làng nghề, tư liệu hóa và số hóa di sản, tôn vinh, hỗ trợ nghệ nhân và truyền nghề cho thế hệ trẻ.

Các hoạt động trải nghiệm được yêu cầu dựa trên giá trị cốt lõi của di sản, hạn chế hình thức hóa việc trình diễn nghề. Đề án định hướng kết nối nghề chằm nón ngựa với các di sản khác như Võ cổ truyền, Bài chòi để hình thành các sản phẩm văn hóa phục vụ du khách.

Cùng với bảo tồn kỹ thuật truyền thống, tỉnh định hướng ổn định số hộ làm nghề và phát triển 3 dòng sản phẩm gồm dòng Di sản, dòng Đương đại và dòng Lưu niệm. Dòng Di sản là các sản phẩm nón ngựa truyền thống được chế tác thủ công ở mức độ cao, hướng tới thị trường sưu tầm, quà tặng cao cấp và các nghi lễ văn hóa. Dòng Đương đại phát triển các mẫu nón cách tân về kiểu dáng, màu sắc; dòng Lưu niệm gồm các sản phẩm nhỏ gọn như mô hình nón thu nhỏ, móc khóa, đồ trang trí lấy cảm hứng từ nón ngựa.

Đề án cũng định hướng hỗ trợ máy móc, thiết bị ở một số công đoạn thô như chẻ tre, chuốt nang, ép lá nhằm nâng cao năng suất, giảm giá thành nhưng vẫn giữ các công đoạn thủ công cốt lõi. Tỉnh dự kiến từng bước hình thành vùng nguyên liệu tại chỗ thông qua trồng xen canh cây giang, cây kè mỡ và cây dứa trong vườn hộ dân, giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu bên ngoài.

Về du lịch, Phú Gia phấn đấu đón 8.000-10.000 lượt khách mỗi năm vào năm 2030, doanh thu từ du lịch và dịch vụ gắn với làng nghề tăng 10%/năm. Ít nhất 10-15 hộ dân sẽ tham gia cung cấp các dịch vụ như homestay, trải nghiệm nghề.

Các sản phẩm du lịch được định hướng gồm tham quan không gian làng nghề, trải nghiệm chế tác nón, giao lưu với nghệ nhân, giáo dục trải nghiệm cho học sinh và mua sắm sản phẩm thủ công. Tỉnh cũng đặt mục tiêu hoàn thiện tour “Một ngày làm nghệ nhân nón ngựa Phú Gia”, kết nối với các điểm du lịch khác trong xã và trên địa bàn tỉnh.

Làng nghề dự kiến được đưa vào các tour, tuyến trải nghiệm di sản văn hóa trọng điểm, từng bước trở thành điểm dừng chân trên hành lang kinh tế - du lịch “Biển Quy Nhơn - Cao nguyên Pleiku”. Du khách có thể tham quan không gian làng nón, thực hành một số công đoạn chế tác, thêu chỉ ngũ sắc dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân và tìm hiểu câu chuyện lịch sử của di sản.

Đến năm 2030, tỉnh đặt mục tiêu 100% hộ dân và hợp tác xã tham gia Đề án được tập huấn về thương mại điện tử và quảng bá số. Gia Lai sẽ hỗ trợ xây dựng bộ nhận diện thương hiệu du lịch làng nghề, phát triển hình ảnh, video phục vụ truyền thông trên mạng xã hội và các kênh thông tin du lịch; đào tạo kỹ năng Digital Marketing, thương mại điện tử cho người dân.

Về hạ tầng, Đề án đặt mục tiêu đến năm 2027 hoàn thành nâng cấp hệ thống giao thông kết nối đường ĐH.20 với Quốc lộ 19B. Đến năm 2030, hoàn thành Trung tâm văn hóa làng nghề với các hạng mục gồm bảo tàng, nhà trưng bày, khu trình diễn, quảng trường, cây xanh, nhà vệ sinh công cộng, bãi đỗ xe và các công trình phục vụ người dân, du khách.

Tổng nhu cầu vốn thực hiện Đề án giai đoạn 2026-2030 dự kiến 37,6 tỷ đồng, trong đó ngân sách tỉnh 25,3 tỷ đồng, ngân sách địa phương 12,3 tỷ đồng. Các hạng mục đầu tư lớn gồm 19,5 tỷ đồng nâng cấp, mở rộng đường vào làng nghề giai đoạn 2026-2028; 15 tỷ đồng xây dựng Trung tâm văn hóa làng nghề; 1,6 tỷ đồng sửa chữa, nâng cấp nhà trưng bày hiện có để chuyển thành nhà thờ tổ nghề; 500 triệu đồng xây dựng 2 cổng chào làng nghề và 100 triệu đồng xây dựng hệ thống biển chỉ dẫn.

Kinh phí còn lại được bố trí cho các hoạt động hỗ trợ mua sắm máy móc, truyền nghề, tư liệu hóa di sản, quảng bá sản phẩm và đào tạo người dân tham gia hoạt động du lịch.

Giao UBND xã Xuân An chủ trì, phối hợp với các sở, ban, ngành, cơ quan, đơn vị liên quan tổ chức triển khai Đề án.