Thành công này là kết quả của quá trình tái cơ cấu nông nghiệp gắn với chuyển đổi xanh, phát triển bền vững.

Khi đất được “chữa lành”, cà phê bén rễ dài lâu

Hơn 2 thập kỷ trước, những vùng đất Nam Yang, Kon Gang, Hneng (huyện Đak Đoa cũ) vẫn là các triền đồi hoang hóa, sinh kế người dân chủ yếu dựa vào cây mì, bắp, lúa rẫy. Khi cây cà phê được đưa vào trồng đại trà đã mở ra cơ hội thoát nghèo cho nhiều hộ dân. Tuy nhiên, quá trình thâm canh hóa học kéo dài đã để lại không ít hệ lụy: đất bạc màu, sâu bệnh gia tăng, chi phí đầu tư cao trong khi hiệu quả sản xuất thiếu ổn định.

Nhưng, hôm nay đã khác. Những con đường bê tông dẫn vào các vườn cà phê ở xã Kon Gang xanh rợp, nơi từng chùm quả chín đỏ chen nhau dưới tán lá dày. Giữa không gian ấy, vườn cà phê của bà Vũ Thị Từ (thôn Tam Điệp) là một lát cắt tiêu biểu cho hành trình “chữa lành đất” thông qua việc thay đổi tư duy canh tác.

Năm 1999, rời Hà Nam vào Gia Lai lập nghiệp, bà Từ mua 4 ha đất đỏ bazan chỉ toàn cỏ dại, thiếu điện, thiếu nước. Không có kinh nghiệm, bà trồng cà phê theo cách “học lỏm”, phụ thuộc nhiều vào phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật nên năng suất thấp. Để kiên trì giữ lại vườn cà phê, gia đình bà phải trồng xen nhiều loại cây ngắn ngày để cầm cự.

“Trên đất đỏ bazan này, cà phê là cây giữ chân người” - bà Từ nói như một sự đúc kết sau nhiều năm bám đất. Từ chỗ chạy theo sản lượng, bà dần chuyển sang canh tác thuận tự nhiên, giảm hóa chất, tăng phân hữu cơ. Sau hơn 20 năm, 2,5 ha cà phê của gia đình vẫn xanh tốt, cành trĩu quả. Rồi thêm 3 ha cà phê mới mua sau này đang vào vụ thu bói. Toàn bộ diện tích được sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, 4C, liên kết với HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Lam Anh (xã Đak Đoa).

Không chỉ Kon Gang, tại xã Đak Đoa, ngày càng nhiều vườn cà phê hữu cơ do người dân tộc thiểu số làm chủ. Từ chỗ chỉ quen với lúa, mì, bà con từng bước làm chủ kỹ thuật canh tác, chú trọng cải tạo đất trước khi tính đến việc nâng cao năng suất. Từng canh tác theo lối cũ cho đến khi nhận ra đất bạc màu, sâu bệnh nhiều, ông Anghêm (thôn Dơk Rơng, xã Đak Đoa) chuyển sang sản xuất theo hướng hữu cơ, hiện 2,5 ha cà phê của ông cho năng suất ổn định, sản lượng đạt hơn 10 tấn nhân trong vụ năm 2025.

Niên vụ cà phê 2025 - 2026, nhờ thời tiết thuận lợi nên năng suất cà phê đạt từ 3 - 3,5 tấn nhân/ha, sản lượng ước đạt 333.250 tấn, tăng hơn 8.200 tấn so với niên vụ 2024 - 2025.

Còn ông Phan Công Hoạt (tổ 5, phường Diên Hồng) gần 5 năm qua duy trì hơn 3 ha cà phê canh tác theo hướng thuận tự nhiên. Vườn cà phê hầu như không sử dụng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật, thay vào đó là phân vi sinh, phân chuồng và các loại phụ phẩm nông nghiệp. Cách làm này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe người sản xuất mà còn giữ cho đất đai tơi xốp, hạn chế thoái hóa.

Nói về hiệu quả kinh tế, ông Hoạt phấn khởi: “Mỗi năm, vườn cà phê của gia đình thu hoạch khoảng 10 - 12 tấn cà phê nhân. Với mức giá thị trường hiện nay, sau khi trừ chi phí đầu tư, tôi “cầm chắc” lợi nhuận không dưới 1 tỷ đồng”. Đây là con số biết nói, đủ để thấy rằng làm nông nghiệp thuận tự nhiên không chỉ là câu chuyện môi trường, mà còn là bài toán kinh tế hoàn toàn khả thi nếu kiên trì và làm đúng cách. Sự chuyển đổi sang canh tác thuận tự nhiên đang trở thành hướng đi bền vững, không chỉ giúp đất đai dần phục hồi độ phì nhiêu, giảm nguy cơ thoái hóa và sâu bệnh, mà còn tạo ra hạt cà phê có chất lượng cao hơn.

Liên kết chuỗi - nền tảng để sản xuất cà phê hữu cơ

Chuyển đổi sang nông nghiệp hữu cơ không chỉ là câu chuyện của từng hộ nông dân, mà còn là bài toán tổ chức sản xuất. Thực tế tại khu vực phía Tây tỉnh cho thấy, nếu thiếu HTX làm “xương sống”, nông nghiệp hữu cơ khó có thể phát triển bền vững.

Cây cà phê hữu cơ sinh trưởng khỏe hơn, chi phí đầu tư giảm nhiều, trong khi lợi nhuận lại tăng. Khi người dân nhìn thấy hiệu quả, họ sẽ tự nguyện làm theo”.

Ông Lê Hữu Anh,
Giám đốc HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Lam Anh

Gắn bó nhiều năm với vùng cà phê Đak Đoa, ông Lê Hữu Anh-Giám đốc HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Lam Anh, được nông dân xem như người đồng hành. Những ngày đầu vận động bà con giảm phân hóa học, tăng phân hữu cơ, ông gặp không ít băn khoăn: Lo rủi ro, lo giảm năng suất. Tuy nhiên, qua từng vụ sản xuất, hiệu quả thực tế đã dần trả lời những băn khoăn ấy.

“Cây cà phê hữu cơ sinh trưởng khỏe hơn, chi phí đầu tư giảm nhiều, trong khi lợi nhuận lại tăng. Khi người dân nhìn thấy hiệu quả, họ sẽ tự nguyện làm theo. Đến nay, hàng trăm hộ dân trong vùng đã tham gia sản xuất theo các tiêu chuẩn 4C, UTZ, hữu cơ, hình thành vùng nguyên liệu tập trung đủ lớn để kết nối thị trường” - ông Lê Hữu Anh chia sẻ.

Tại xã Bờ Ngoong, HTX Sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Ia Ring là một mô hình liên kết tiêu biểu. Thành lập năm 2017 với 40 thành viên, đến nay HTX có khoảng 500 thành viên, quản lý hơn 600 ha cà phê canh tác theo hướng hữu cơ và đạt các chứng nhận 4C, Rainforest Alliance.

Ông Trần Quốc Hưng - Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX - cho biết: Canh tác truyền thống chỉ hiệu quả trong giai đoạn đầu. Muốn nâng cao giá trị hạt cà phê, nhất thiết phải liên kết và hướng tới thị trường xuất khẩu. Trước đây, năng suất cà phê canh tác hóa học chỉ đạt 2 - 3 tấn nhân/ha, thì nay nhiều diện tích sản xuất hữu cơ thí điểm đã đạt đến 5 - 7 tấn nhân/ha. Quan trọng hơn, sản phẩm đáp ứng yêu cầu của các chuỗi thu mua xuất khẩu, góp phần ổn định đầu ra, giảm rủi ro cho nông dân và nâng giá trị cà phê địa phương.

Để nông dân tiếp cận quy trình sản xuất cà phê hữu cơ đạt chứng nhận của EU, năm 2023, Trung tâm Khuyến nông quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với HTX Nông nghiệp Thương mại và Du lịch sinh thái Hàm Rồng (xã Ia Băng) xây dựng mô hình sản xuất cà phê hữu cơ, nhằm tạo ra sản phẩm cà phê nhân chất lượng cao được cấp mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn hữu cơ EU… với quy mô 30 ha của 4 nông hộ liền vùng, liền thửa. Đặc biệt, HTX đã ký hợp đồng với Công ty TNHH Vĩnh Hiệp (phường An Phú) tiêu thụ sản phẩm cà phê nhân hữu cơ cao hơn so với giá cà phê sản xuất truyền thống.

Ông Phan Thái Trọng (phường An Phú) chia sẻ: Vườn cà phê Robusta của 4 thành viên HTX liền vùng, liền thửa cùng canh tác cà phê sạch từ nhiều năm nay. Vườn cây sạch bệnh, không sử dụng phân hóa học, thuốc bảo vệ thực vật cũng như hóa chất bảo quản, nguồn nước tưới đảm bảo. Sau 3 năm, từ 12 ha chúng tôi đã nâng tổng diện tích vùng nguyên liệu cà phê được chứng nhận tiêu chuẩn hữu cơ EU lên 42 ha. Quá trình thực hiện, người dân thường xuyên tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật từ sản xuất, thu hoạch, sơ chế đều theo tiêu chuẩn rất nghiêm ngặt. Đặc biệt, tỷ lệ quả chín của vườn cây đạt 100% thì mới thu hoạch, sơ chế. Sản phẩm cà phê hữu cơ được Công ty thu mua giá cao hơn so với sản xuất cà phê thông thường từ 15 - 35%.

Ông Huỳnh Việt Hùng - Giám đốc Trung tâm Khuyến nông (Sở Nông nghiệp và Môi trường) - thông tin: Hiện nay, tư duy sản xuất cà phê đang có sự chuyển dịch rõ nét, người trồng cà phê không chỉ chú trọng sản lượng mà còn chú trọng đến chất lượng hạt. Bên cạnh đó, còn chủ động đăng ký mã số vùng trồng, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn và chứng nhận quốc tế khắt khe. Cách làm này không chỉ nâng cao giá trị hạt cà phê trên thị trường mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên đất, nguồn nước và môi trường sinh thái, giảm thiểu ô nhiễm môi trường, gìn giữ đa dạng sinh học. Đặc biệt, khi liên kết sản xuất gắn với chế biến sâu được hình thành và mở rộng, chuỗi giá trị cà phê ngày càng bền chặt.

Doanh nghiệp mở đường, hạt cà phê đi xa

Gia Lai có diện tích cà phê lớn thứ 3 toàn quốc với khoảng 107.400 ha; trong số này có khoảng 56.690 ha được các tổ chức trong nước và quốc tế chứng nhận đạt tiêu chuẩn Organic, Rainforest Alliance và 4C… Cây cà phê đã gắn bó với nông dân Gia Lai từ bao đời nay, dù trải qua những giai đoạn thăng trầm. Đặc biệt, những năm gần đây Gia Lai đang từng bước hình thành những vùng sản xuất cà phê bền vững, đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu sang các thị trường EU, Mỹ, Nhật Bản…

Theo ông Nguyễn Hải Phong - Tổng Giám đốc Công ty TNHH Cà phê Tropico Tây Nguyên (thôn Hàm Rồng, xã Ia Băng), hiện nông dân, DN và các HTX ngày càng chú trọng sản xuất cà phê đạt các chứng nhận quốc tế. Đây là nền tảng để DN mạnh dạn đầu tư máy móc, công nghệ chế biến sâu, hướng đến các dòng cà phê chất lượng cao. Công ty đang liên kết với nông dân và các HTX để sản xuất, chế biến cà phê Robusta và Arabica, từng bước xây dựng hệ sinh thái hữu cơ.

“Năm nay, sản lượng cà phê nhân của Công ty khoảng 20.000 tấn; trong đó có khoảng 2.500 tấn cà phê nhân chất lượng cao, số hàng này sẽ xuất sang thị trường EU, Trung Đông và các nước Đông Nam Á…”-ông Phong cho biết.

Từ những vườn cà phê canh tác bền vững, hạt cà phê không đơn thuần là nguyên liệu thô, mà còn chứa đựng câu chuyện về đất, về người và cách làm nông nghiệp tử tế, tạo cơ hội để cà phê Gia Lai bước ra thế giới với một vị thế mới”.

Cùng định hướng nâng cao giá trị từ vùng nguyên liệu, Trang trại Tam Ba của Công ty TNHH Sản xuất và Dịch vụ Tam Ba (phường Diên Hồng) hiện sở hữu 200 ha cà phê trên vùng đất đỏ bazan màu mỡ ở xã Biển Hồ và đang trong quá trình hoàn thiện các chứng nhận Organic quốc tế.

Ông Lưu Vinh Quang - Phó Giám đốc Công ty - chia sẻ: Sau quá trình khảo sát, tìm hiểu nhiều thị trường trên thế giới, DN nhận thấy nhu cầu đối với cà phê chất lượng cao, đặc biệt là cà phê đặc sản đang rất lớn. Việc xây dựng vùng nguyên liệu chất lượng cao không phải để chạy theo xu hướng, mà nhằm giúp nông nghiệp thoát khỏi vai trò xuất bán thô trong chính “cuộc chơi” của mình, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

“Nếu cà phê đặc sản được sản xuất từ vùng trồng đạt chứng nhận hữu cơ, người tiêu dùng sẵn sàng trả mức giá cao gấp 2 - 3 lần, thậm chí hơn, tùy theo phương pháp chế biến”-ông Quang nhấn mạnh.

Theo ông Quang, thay vì chỉ dừng lại ở khâu sơ chế, sản phẩm cà phê sau chế biến cần hàm lượng công nghệ cao, gắn với câu chuyện thương hiệu để khẳng định uy tín và chất lượng. Từ định hướng đó, Tam Ba đang tiến hành đầu tư xây dựng nhà máy chế biến cà phê hòa tan với tổng vốn gần 700 tỷ đồng. Với mô hình chuỗi giá trị khép kín từ vườn cây đến sản phẩm cuối cùng, Tam Ba kỳ vọng mở ra hướng đi bền vững, tạo giá trị gia tăng cao cho loại cây trồng này.

Để mở rộng thị trường trong bối cảnh hội nhập, nhiều DN xuất khẩu cà phê đang có hướng đi căn cơ hơn, bài bản hơn, đó là nâng chất lượng, đầu tư chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số, chủ động thích ứng rào cản thương mại, đa dạng hóa thị trường.

Tháng 8-2025, Công ty CP VCU (xã Chư Prông) là một trong số ít DN Việt Nam tham gia CAFEEX Shenzhen 2025 - hội chợ cà phê lớn tại Trung Quốc. Thông qua sự kiện này, DN có điều kiện kết nối trực tiếp với các nhà rang xay, nhà phân phối và đối tác nhập khẩu quốc tế. Cùng với hoạt động xúc tiến thương mại, VCU phối hợp với các HTX và bà con trong tỉnh mở rộng hàng trăm hécta cà phê trồng theo hướng hữu cơ, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu.

Theo ông Nguyễn Tiến Định - CEO VCU, để xuất khẩu chính ngạch vào thị trường Trung Quốc, DN phải đáp ứng đầy đủ yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và các thủ tục như chứng nhận GACC. “VCU đã có GACC cho sản phẩm cà phê rang và đang hoàn thiện cho cà phê nhân xanh. Đây là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực xuất khẩu và mở rộng thị trường” - ông Định cho biết.

Hướng đến chuỗi giá trị bền vững

Trong chiến lược phát triển ngành hàng cà phê với định hướng không chỉ là nơi cung cấp hạt cà phê nhân, các nhà sản xuất ở Gia Lai đã và đang nỗ lực trên hành trình khép kín từ nông trại đến ly cà phê. Đây không chỉ là câu chuyện về sản xuất, mà là sự thay đổi trong tư duy nông nghiệp với hướng tiếp cận thị trường, hướng tới giá trị gia tăng bền vững.

Những điểm sáng tiên phong trong xây dựng và liên kết vùng nguyên liệu đạt chuẩn để chế biến sâu có thể kể đến như: Công ty TNHH Vĩnh Hiệp (phường An Phú), Công ty TNHH BaKa (xã Ia Hrung), Công ty TNHH một thành viên Thùy Dung (phường Hội Phú), Công ty TNHH một thành viên Sản xuất thương mại và Dịch vụ Vĩnh Bình Tây Nguyên (phường An Phú), HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Nam Yang (xã Kon Gang), HTX Xây dựng - Thương mại và Dịch vụ Phượng Hoàng (xã Ia Nan)…

Ông Thái Như Hiệp - Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Vĩnh Hiệp cho rằng, Gia Lai là một trong những vùng nguyên liệu cà phê lớn của Việt Nam, đảm bảo nguồn cung ổn định cho DN chế biến - xuất khẩu, vừa là nền tảng để nâng cấp chất lượng theo các chuẩn mực quốc tế. Hiện nay, chúng tôi đã liên kết với hơn 10.000 nông hộ, canh tác theo các tiêu chuẩn 4C, Rainforest Alliance…

Bên cạnh đó, chúng tôi còn sở hữu nông trại cà phê đạt chứng nhận hữu cơ của Mỹ, EU, Hàn Quốc, Nhật Bản. Không chỉ xuất nhân xanh, Công ty TNHH Vĩnh Hiệp đang mở rộng thị trường xuất khẩu cà phê chế biến sâu.

Trong vai trò Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam, ông Thái Như Hiệp nhấn mạnh một thông điệp quan trọng: “Đã đến lúc Robusta Việt Nam bước ra khỏi vai trò nguyên liệu giá rẻ và trở thành một biểu tượng chất lượng mới. Do đó, chúng ta phải làm sản phẩm sạch và minh bạch, DN mới có thể bước vào thị trường cao cấp, bán với giá trị tương xứng, thay vì mãi chạy theo biên lợi nhuận thấp”.

Đồng thời, ông Hiệp cho biết định hướng sắp tới Công ty TNHH Vĩnh Hiệp sẽ tiếp tục củng cố vai trò trong chuỗi cung ứng cà phê chất lượng cao của Việt Nam, mở rộng sự hiện diện tại các thị trường khó tính và tiếp tục lan tỏa giá trị của cà phê đặc sản - Fine Robusta đến người tiêu dùng toàn cầu.

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của tỉnh đạt 3,44 tỷ USD (vượt 19,7% kế hoạch năm và tăng 14,7% so với cùng kỳ). Trong đó, kim ngạch xuất khẩu cà phê đã cán mốc 1,5 tỷ USD, đánh dấu bước ngoặt quan trọng của ngành hàng nông sản chủ lực và giữ vai trò then chốt trong việc gia tăng kim ngạch xuất khẩu của tỉnh.

Theo Phó Giám đốc Sở Công Thương Nguyễn Đình Kha, cà phê Gia Lai đã xuất khẩu sang 60 quốc gia trên thế giới, trong đó đã chinh phục nhiều thị trường khó tính như EU, Nhật Bản, Mỹ… Năm 2025, xuất khẩu cà phê tăng trưởng mạnh nhờ giá cà phê xuất khẩu duy trì ở mức cao. Đồng thời, nhiều DN đã tận dụng cơ hội từ các Hiệp định thương mại tự do, cũng như tập trung nâng cao chất lượng, chuẩn hóa quy trình, xây dựng thương hiệu. Nhờ vậy, mặt hàng chủ lực không chỉ giữ vững chỗ đứng tại những thị trường truyền thống mà còn mở thêm dư địa tiếp cận các thị trường mới.

*

* *

Gia Lai đang từng bước chuyển hóa lợi thế tự nhiên thành năng lực cạnh tranh toàn cầu, không chỉ dựa vào đất bazan và khí hậu cao nguyên, mà còn bằng tư duy quản trị, liên kết chuỗi và hạ tầng logistics.

Từ những vườn cà phê canh tác bền vững, hạt cà phê không đơn thuần là nguyên liệu thô, mà còn chứa đựng câu chuyện về đất, về người và cách làm nông nghiệp tử tế, tạo cơ hội để cà phê Gia Lai bước ra thế giới với một vị thế mới.